Księżna opolska Wiola – ambitna i niezależna

wpis w: Śląscy Bohaterowie Polski | 0

Była ambitną żoną założyciela Opola księcia opolskiego Kazimierza I i matką czworga jego dzieci, które odegrały znaczącą rolę w dziejach Opola, księstwa opolsko-raciborskiego, Kościoła i Polski. Dzięki zręcznej polityce poradziła sobie po śmierci męża dbając o schedę i przyszłość swoich dzieci. Jej córka Eufrozyna wydała na świat króla Polski Władysława Łokietka.

Jest najbardziej rozpoznawalną pośród opolskich księżniczek Piastowskich mimo, iż tak naprawdę niewiele o niej wiemy. Jest powodem dyskusji naukowych i licznych dociekań, zwłaszcza w kontekście jubileuszu 800-lecia lokacji Opola.

Wybitny polski kronikarz Jan Długosz pod rokiem 1251 zanotował: „Umarła księżna opolska Wiola, z pochodzenia Bługarka”. Zdaniem niektórych historyków, była córką cara bułgarskiego Kałojana lub jego następcy Boriła. Istnieje też przypuszczenie, że wcale nie była Bułgarką, tylko Węgierką, córką słynnego króla Emeryka Węgierskiego (1174-1204) z dynastii Arpadów.

Daty jej urodzin też nie znamy. Na postawie dociekań i analizy można jednak założyć, że księżniczka przyszła na świat w 1204 roku. Jeśli była Węgierką, to był to rok koronacji jej starszego brata Władysława na króla Węgier i Chorwacji, która odbyła się jeszcze za życia Emeryka. Na chrzcie świętym nadano jej imię „Wiola” (z łac. fiołek) być może na cześć męczennicy z Werony, której dzieje są równie enigmatyczne jak i jej opolskiej imienniczki. Możliwe, że nigdy nie została świętą, a jej żywy do dziś kult w Weronie jest tylko oznaką miejscowej tradycji.

Księcia opolskiego Kazimierza I poznała gdy ten wracał z V wyprawy krzyżowej (1217 – 1218) do Ziemi Świętej w towarzystwie króla węgierskiego Andrzeja II. Było to już po tym, jak w połowie 1217 r. wydał zgodę na osiedlenie się w Opolu „gości” na prawie flamandzkim, co odczytywane jest przez historyków jako akt pierwszej lokacji miasta. Z wyprawy krzyżowej – traktowanej wówczas jako zbrojna pielgrzymka – książę Kazimierz przywiózł legendarne relikwie św. Krzyża, które ofiarował kościołowi w Opolu.

Badacze zachodzą głowę nad genezą tak egzotycznego mariażu opolskiego władcy. Księstwo opolskie graniczyło wówczas z królestwem węgierskim i być może król Andrzej II zaaranżował małżeństwo księcia opolskiego z księżniczką Wiolą, aby tym samym przypieczętować dobre relacje ze swoimi sojusznikami i partnerami handlowymi?

Do ślubu mogło dojść w latach 1218-1220. Około 1220 r. prawdopodobnie na świat przyszedł ich pierworodny syn Mieszko II Otyły. Wiola miała wówczas około 16 lat, a Kazimierz – około 40. Nie wiemy jak wyglądała księżniczka Wiola. Czy była piękna? Nie wiemy też jak wyglądał założyciel Opola, książę opolski Kazimierz I. Wiemy jedynie, że w dokumencie z 1228 r. po raz pierwszy spotykamy określenie Kazimierza jako księcia opolskiego (dux Opoliensis). Wiemy też, że książę rozpoczął budowę zamku na wyspie Pasieka w Opolu, w części zwanej Ostrówkiem, którego ziemia kryje pozostałości wczesnośredniowiecznego grodu. Co istotne, na tę inicjatywę książę nie szczędził środków finansowych, gdyż kazał budować swoją siedzibę z cegły, co było wówczas bardzo kosztownym i nowatorskim przedsięwzięciem. Prawdopodobnie był to efekt zagranicznych wojaży Piasta. W 1228 r. książę polecił, aby castrum i oppidum Opol otoczyć murami obronnymi. Granica murów jest wyraźnie widoczna na planach z lat 1734, 1811 i 1813. Kazimierz I był zręcznym politykiem. Zabezpieczył się sojuszem z biskupem wrocławskim Wawrzyńcem (który prawdopodobnie pochodził z rodu Panów z Pogorzeli) i nie zadrażniał stosunków z potężnym Henrykiem Brodatym. Wręcz naśladował księcia wrocławskiego w dziele lokacji miast. Po Opolu lokował także Leśnicę (w 1217 r.) i Ujazd (w 1222 r.), a także osadził kolonistów niemieckich w Białej Prudnickiej. Był bardzo hojny dla Kościoła. Na prośbę norbertanek przeniósł ich konwent z Rybnika do Czarnowąsów (obecnie dzielnica Opola), gdzie ufundował dla nich klasztor – zwany kościołem Panny Marii „na wodach” – i bogato go uposażył. Gdy jego córka Więcesława wstąpiła do zakonu w Czarnowąsach, klasztor otrzymał 5 kolejnych wsi. Świątynia była w XIII w. ośrodkiem kultu maryjnego w regionie i miejscem pochówku Piastów opolskich.

Założyciel Opola zmarł 13 maja 1229 lub 1230 roku. Po jego śmierci władzę w mieście objęła księżniczka Wiola w imieniu swoich nieletnich synów Mieszka II i Władysława. Była ambitną i niezależną kobietą która nie pozwoliła się usunąć w cień po śmierci męża. Tytułował się  księżną z Opola (Viola dei gratia ducissa de Opol – Wiola, z Bożej łaski księżna Opola) lub księżną opolską (ego… dei miseratione ducissa Opoliensis – ja, z Bożego zmiłowania księżna opolska). Władczyni postarała się o własną pieczęć majestatyczną, która w polskiej sfragistyce uchodzi za wyjątkową.

Na zachowanej pieczęci Wioli z 1235 r. widać kobiecą postać siedzącą na tronie, z nogami opartymi na podnóżku. Po jej obu stronach stoją małoletnie postaci – zapewne jej synowie – w imieniu których sprawowała władzę w księstwie. Sposób ułożenia rąk świadczy o wieku dziedziców. W otoku pieczęci widnieje napis: „SIGILLVM VIOLE DVCISSE IN OPOLE”. Była to, co warto podkreślić, jedyna pieczęć majestatyczna używana przez opolskich władców w XIII wieku. Ubiór, który nosiła, świadczy o tym, że była niewątpliwie kobietą światową, świadomą własnej wartości.

Księżna Wiola sprawowała rządy opiekuńcze w księstwie opolskim przy pomocy możnowładców. Niestety, nie trwało to zbyt długo, bowiem już w 1232 r. władzę nad jej małoletnimi synami przejął książę wrocławski Henryk Brodaty. Wiola nie dała za wygraną i postanowiła zawalczyć o schedę swoich synów. Zagrała bardzo sprytnie i odważnie: za pośrednictwem biskupa wrocławskiego Tomasza (1232-1268) – skonfliktowanego z księciem wrocławskim – poprosiła o opiekę samego papieża Grzegorza IX. Papież uległ i na mocy dokumentu (tzw. bulla protekcyjna) wystawionego 3 grudnia 1233 r. objął Wiolę z synami i z księstwem opolsko-raciborskim swoją opieką. Odtąd dzielna kobieta sama wystawiała dokumenty w imieniu małoletnich synów bez udziału księcia Henryka Brodatego. Odwdzięczyła się też oczywiście biskupowi Tomaszowi nadaniami dla kościoła katedralnego we Wrocławiu. Rządziła księstwem opolskim do około 1238 r., bowiem z dokumentu wystawionego 24 września 1239 r. przez jej syna Mieszka II Otyłego wynika, że był to pierwszy rok jego samodzielnych rządów jako księcia opolsko-raciborskiego.

Co stało się z Wiolą? Zaradna kobieta zatroszczyła się o siebie i swojego młodszego syna Władysława przyjmując w 1238 r. od księcia wrocławskiego Henryka Pobożnego –syna Henryka Brodatego – ziemię kaliską. Była regentką do 1243 r., kiedy to Władysław objął samodzielne rządy jako książę kaliski. Nie wiemy czy to zasługa Wioli, w każdym bądź razie tym zabiegiem udało się uniknąć podziału księstwa opolskiego między synów Kazimierza i Wioli. Co prawda Władysław utracił władzę w Kaliszu już w 1244 r., ale dwa lata później po bezpotomnej śmierci brata Mieszka II Otyłego objął księstwo opolsko-raciborskie. Rządził nim do 1282 roku. Kontynuował rozpoczętą przez ojca budowę zamku w Opolu. W dziejach Polski zapisał się jako „ojciec miast górnośląskich” bowiem z jego inicjatywy powstało wiele miejscowości na historycznym Górnym Śląsku w tym m.in.: Bytom, Gliwice, Głogówek, Pszczyna, Wodzisław Śląski, Strzelce Opolskie, Lubliniec, Żory i Rybnik. Przysłużył się również Kościołowi. Był fundatorem klasztorów dominikanów w Raciborzu, Cieszynie i Oświęcimiu, cystersów w Rudach, benedyktynów w Orłowej i franciszkanów w Opolu, Bytomiu, Głogówku i Wodzisławiu Śląskim. Po matce odziedziczył ambicje polityczne. Porwał się też na koronę Polski, ale przegrał w starciu z Bolesławem Wstydliwym. Utrzymywał dwór w Opolu, z którym związany był dominikanin Wincenty z Kielczy, znany kompozytor, hagiograf i poeta, autor słynnej pieśni „Gaude Mater Polonia”. Książę Władysław brał udział w uroczystościach kanonizacyjnych św. Stanisława w Krakowie i był jednym z pierwszych krzewicieli jego kultu na historycznym Górnym Śląsku.

Księżna Wiola niewątpliwie wywarła ogromny wpływ na swoje dzieci. Starszą córkę Więcesławę podarowała Bogu umieszczając ją jako 7 letnie dziecko w klasztorze norbertanek w Czarnowąsach. Później księżniczka została ksienią, czyli przełożoną zakonu. Była reprezentantką i przewodniczką duchową wspólnoty, a także decydowała w sprawach organizacyjnych i gospodarczych zakonu. Pobożna księżna opolska otaczała troską konwent norbertanek w Czarnowąsach o czym świadczy chociażby fakt nadania im po śmierci Więcesławy (zmarła w 1230 r.) połowy dochodów z karczmy w Bytomiu należącej do jej wiana. Nie wiadomo też jaki miała udział w fundacji kolegiaty w Opolu między 1232 a 1239 r. i sprowadzeniu zakonu franciszkanów do Opola.

Dalekowzroczna księżna zadbała o korzystne mariaże swoich synów. Zapewne z jej inicjatywy Mieszko II Otyły poślubił Judytę, córkę księcia Konrada Mazowieckiego, który w dziejach Polski zapisał się… sprowadzeniem zakonu krzyżaków. Na żonę młodszego syna Władysława wybrała księżniczkę wielkopolską Eufemię, córkę Władysława Odonica, skonfliktowanego z księciem wrocławskim Henrykiem Brodatym. Młodszą córkę Wioli – Eufrazynę wydano (z inicjatywy jej brata Władysława) za księcia kujawskiego Kazimierza, któremu urodziła czworo dzieci, w tym Władysława Łokietka, późniejszego króla Polski.

Księżna Wiola zmarła 7 września 1251 r. w Opolu. Miała 47 lat. Najprawdopodobniej pochowano ją obok męża w klasztorze norbertanek w Czarnowąsach (obecnie dzielnica Opola). Ale pewności nie mamy…

 

Bibliografia:

Wystawa „Niezwykłe kobiety Śląska Opolskiego”, Opole 2017.

Opolanie znani i nieznani. Cz. 1 Średniowiecze, pod red. A. Pobóg-Lenartowicz, Opole 2016.

Pernoud R., Kobieta w czasach wypraw krzyżowych, Gdańsk 2002.

Pobóg – Lenartowicz A., Energiczne, władcze, pobożne. Księżniczek i księżnych opolskich portret (prawie) własny, Opole 2016.

Welc H., Kazimierz I Opolski i jego czasy, Opole 2016.